Tekerleğin icadı, insanoğlunun, bugün göz kamaştırıcı bir düzeye erişmiş olan teknolojik yolculuğunun simgesel bir ilk adımı olarak kabul edilir. Bir klişe haline gelmiş olan o önerme, bilimsel bir analiz için yetersiz olsa da karmaşık bir süreci indirgeyerek anlatmak için hâlâ geçerlidir: “Uygarlık tekerleğin icadı ile başlamıştır.”
Bunun en temel nedeni, insanın hareket alanı ve yeteneklerinden çok daha büyük olan fiziksel evrenin, bu tekerlek sayesinde önemli oranda “küçültülmesi”ydi. Ve dairesel döngünün, sadece mesafe kat etmek için değil; un değirmenlerinden buhar makinelerine kadar tüm mekanik hareketin temelini oluşturan bir sistemin, çark sisteminin geliştirilmesi için de olanak tanıması… Yani tekerlek, savaş veya başka amaçlarla kullanılan arabaların ortaya çıkmasını ve böylelikle hem hızlı hem de daha az enerjiyle hareket edilmesini sağlamakla kalmadı; dönen çarklar üzerine kurulu mekanik bir teknoloji kurdu.
Sonra, o tekerleğin ve dairesel döngünün yarattığı sanayi modern kentleri doğurdu. Dolayısıyla da ulaşım sorununu... 19. yüzyılın ilk yarısında dünya, otomobil için çok erken, ama büyümüş kentlerini yaya olarak arşınlamak için de çok geç bir dönemi yaşıyordu. Özellikle Britanya ve Fransa’nın büyümüş kentlerinde insanların hareketini kolaylaştıracak bir aparata duyulan ihtiyaç çok açıktı. İki tekerleği, kiriş görevindeki bir tahta iskeletle birleştirip, bu iskeletin üstüne oturan insanın ayaklarını yere sürterek hareket etmesi esasına dayalı ilk bisiklet bu yıllarda İskoçya’da ortaya çıktı. Kirkpatrick Mac Mullan isimli bir İskoç’un 1839 yılında geliştirdiği bu araç, dünyanın ilk bisikleti olarak halen Londra’daki British Science Museum’da halen sergileniyor. Bisikleti hayata geçiren İskoç bir teknisyen oldu ama ilk bisiklet çizimleri tanıdık bir isme, Leonardo da Vinci’ye ait. Mac Mullan da bu çizimlerden esinlenerek geliştiriyor zaten aracı.
    
Pedal devrimi!
Dikkatinizi çekmiştir, bugünkü bisiklete çok yakın olsa da bu prototipin temel farkı pedallarının olmaması ve hareketin, “ayakların yere sürtülmesiyle” sağlanmasıydı. Oysa bisikletin çok daha pratik ve kullanışlı bir araç haline gelmesini sağlayan gelişme, tekerlekleri hareket ettirmek için kullanılan pedal düzeni olacaktı. Bir Fransız genci olan Ernest Michaux’nun 1855 yılında geliştirdiği pedallı bisiklet modeli, kısa bir süre sonra seri üretimine başlanacak ilk bisiklet oldu aynı zamanda: “Michaux Company”, yılda 140 bisiklet üretip, bunları 450 franktan satışa sunuyordu…
Bisiklet, ortaya çıkmaya başladığı bu yıllarda, henüz herkes tarafından keşfedilmemiş bir nimetti. Bu konuda ilk “resmi” adım Fransa’dan geldi ve Fransız Savunma Bakanlığı, 1871 yılından itibaren, önemli bir alıcı olmak suretiyle bisiklet üretimini destekledi ve aynı yıl Almanya’yla yapılan savaşta bu bisikletleri lojistik amaçlarla kullandı.
Bisiklet için pedaldan sonraki en önemli adım, içi hava ile doldurulmuş kauçuk lastiğin ortaya çıkmasıydı. Bisiklet teknolojisindeki gelişmeler, pahalı malzeme ve işçilik nedeniyle satış fiyatına da yansıdı ve uzun yıllar boyunca bisiklet halkın değil, Avrupalı zenginlerin bir keyif aracı oldu. Ama daha sonra Fransa, Belçika, İngiltere, İtalya ve İspanya’da ardı ardına kurulan bisiklet fabrikaları ile artan üretim bisikletin giderek yaygınlaşmasını sağladı. Hızlanan sanayi üretimi aracın konfor, hız gibi kullanım olanaklarını geliştirirken, rekabet de fiyatların düşmesine neden oluyordu. Artık bisiklet, bir kitle sporunun da aracıydı ve insanların yaşamına bir daha çıkmamak üzere kesin giriş yapmıştı.

   
Türkiye’de bisiklet
Elbette batıdan geldi bize bisiklet. “Ivır Zıvır Tarihi” üst başlıklı bir seri yayınlayan ve “ıvır zıvır”da bile ne denli geniş bir kültürel töz olduğunu gösteren Gökhan Akçura’nın bu seriden çıkan, “Evvel Zaman Bisiklet” isimli kitabında (Om Yayınları), Tarik gazetesinin 31 Ağustos 1885 tarihli nüshasındaki şu habere yer verilir: “Mösyö Tomas Stefans namında bir Amerikalı velespid ile önce İstanbul’a gelmiş, buradan da İzmit’e geçmiştir.” 5 günlük bir yolculuk sonunda Ankara’ya ulaşan Stefans’ı, Ankara Valisi, memurlar ve binlerce Ankaralı karşılar. Stefans, halkın coşkulu taleplerini kıramaz ve gazete haberine göre, “Üç defa şose üzerinde velespid ile yürüyüp, 1.200 yarda mesafeyi iki dakika on dört saniyede kat etmiş”tir.
Birkaç yıl sonra İstanbul sokaklarında tek tük bisikletler görülmeye başlanır. “Kibar Frenkler”, seçkin Osmanlılar ilk bisiklet meraklıları olur. Başlangıçta bisiklete günlük kıyafetle binilmez ve tıpkı jokeyler gibi başa bir kep takılır, golf pantolonu ve ceketi giyilirmiş. Cumhuriyetten sonra hızla yaygınlaşan bisiklet, 1940’lı yıllarda polis devriyeleri tarafından da kullanılır.
Başlangıçta şaşırtıcı bir icat olan bisiklet, bugün sayısız çeşitlilikte bir ulaşım olanağı olarak, modern dünyanın yaşamına katılıyor. Motorlu taşıtların egzoz gazlarıyla da beslenen küresel ısınma sorununa ve özellikle gelişmekte olan ülkelerin büyük kentlerinde görülen çileli trafik sorununa karşı önemli bir çözüm alternatifi olarak görülüyor üstelik. Kim bilir; çocukluk anılarının bu unutulmaz “oyuncağı” belki de daha temiz ve konforlu kentlerde yaşamamızın yolunu açacaktır…